FCRA (Foreign Contribution Regulation Act) Amendment Bill 2026
FCRA Amendment Bill 2026 એ ભારતમાં NGO ને મળતા વિદેશી ફંડિંગ પર નિયંત્રણ લાવવા માટેનો કાયદો છે, જે હેઠળ લાયસન્સ રદ થતાં સંસ્થાની મિલકતોના સંચાલન માટે નવી 'Designated Authority' રચવાની અને કાયદાના ઉલ્લંઘન બદલ જેલની સજા 5 વર્ષથી ઘટાડીને 1 વર્ષ કરવાની મુખ્ય જોગવાઈ છે, જે UPSC/GPSC પરીક્ષા માટે GS-2 નો મહત્વનો મુદ્દો છે.
FCRA શું છે? (મૂળભૂત માહિતી)
પૂરૂં નામ: Foreign Contribution Regulation Act (વિદેશી યોગદાન નિયમન કાયદો).
નોડલ મંત્રાલય: ગૃહ મંત્રાલય (Ministry of Home Affairs - MHA).
મુખ્ય હેતુ: ભારતમાં NGO, ટ્રસ્ટો અને અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા મેળવવામાં આવતા વિદેશી ફંડિંગ/દાનનું નિયમન કરવું, જેથી તેનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય હિત વિરૂદ્ધ ન થાય.
મુખ્ય કાયદો: FCRA, 2010 (અગાઉ 1976 અને 2020માં સુધારા થયા છે).
FCRA Amendment Bill 2026 ના મુખ્ય મુદ્દાઓ (Key Features)
ડેઝિગ્નેટેડ ઓથોરિટી (Designated Authority) ની રચના
- બિલ હેઠળ એક કેન્દ્રીય સંસ્થા/સત્તાધિકારીની નિમણૂક કરવાની જોગવાઈ છે.
- જો કોઈ સંસ્થાનું FCRA સર્ટિફિકેટ રદ થાય, સરેન્ડર કરવામાં આવે અથવા રિન્યુ ન થાય (Cessation), તો વિદેશી ફંડમાંથી બનાવેલી સંપત્તિનું સંચાલન આ ઓથોરિટી કરશે.
સંપત્તિ જપ્તી અને ઉપયોગ (Vesting & Disposal of Assets)
- FCRA નોંધણી સમાપ્ત થયા પછી, વિદેશી ફંડ દ્વારા ઊભી કરાયેલી મિલકતો સરકાર (Designated Authority) હસ્તક જશે.
- ધાર્મિક સ્થાનો (Places of Worship)ના કિસ્સામાં, આ ઓથોરિટીએ તે સ્થાનનું ધાર્મિક સ્વરૂપ/મર્યાદા જાળવી રાખવાની રહેશે.
'Key Functionaries' ની જવાબદારી
- સંસ્થાના ડિરેક્ટર્સ, ટ્રસ્ટીઓ અને મુખ્ય હોદ્દેદારોને FCRAના નિયમોના પાલન માટે સીધા જવાબદાર ગણવામાં આવશે.
સજા અને દંડનું હળવાશકરણ (Rationalisation of Penalties)
- નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે મહત્તમ જેલની સજા 5 વર્ષથી ઘટાડીને 1 વર્ષ અથવા દંડ (અથવા બંને) કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.
- તપાસ શરૂ કરતા પહેલા કેન્દ્ર સરકારની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી રહેશે.
આ બિલ શા માટે ચર્ચામાં છે? (Key Issues / Concerns)
- સંસ્થાઓની આશંકાઓ: જો FCRA રિન્યૂ ન થાય, તો સંસ્થાઓ પોતાની જૂની વિદેશી ફંડિંગથી બનાવેલી મિલકતો પણ ગુમાવી શકે છે.
- અપીલ પ્રોસેસનો અભાવ: રિન્યુઅલ રદ થવાના કિસ્સામાં મજબૂત ન્યાયિક અપીલ પ્રક્રિયા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
- અંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયાઓ: વિદેશી ફંડિંગ પરના કડક નિયમો અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
પરીક્ષા માટે અગત્યના વન-લાઇનર (Quick Recall)
- વિભાગ: GS Paper 2 (Polity, Governance, Civil Society/NGOs).
- નોંધણી મર્યાદા: FCRA રજીસ્ટ્રેશન 5 વર્ષ માટે માન્ય હોય છે.
- મુખ્ય સુધારો: FCRA રજીસ્ટ્રેશન રદ થવા પર સંપત્તિના સંચાલન માટે Designated Authority નો નવો કાયદાકીય ઢાંચો.